
จากที่ทุกคนทราบกันดีว่าหาดใหญ่ปรากฎชื่อครั้งแรกในประวัติศาสตร์ชาติไทยจากการบันทึกหรือพระราชพงศาวดารในปีพ.ศ.2381 ซึ่งปรากฎชื่อเป็นหลักฐานที่เป็นลายลักษณ์อักษรในเหตุการณ์ปราบกบฎไทรบุรี สมัยรัชกาลที่3

โดยมีชื่อปรากฎในพงศาวดารเมืองสงขลา ฉบับเจ้าพระยาวิเชียรคีรี(บุญสังข์ ณ สงขลา) ฉบับพระยาวิเชียนคีรี(ชม ณ สงขลา) และหนังสือจดหมายหลวงอุดมสมบัติ ปรากฎชื่อ ทุ่งหาดใหญ่ หาดใหญ่ ตำบลท่าหาดใหญ่ ในการปราบกบฎเมืองไทรบุรีเมื่อ พ.ศ.2381 เป็นครั้งแรก ได้มีการบันทึกไว้ว่า มีการรวมพล ตั้งกองทัพ ตั้งกองเสบียงบริเวณหาดใหญ่เพื่อปราบกบฎเมืองไทรบุรี ซึ่งบุกเข้ามาถึงน้ำกระจาย ปลักแรด เขาเก้าเส้ง ฯลฯ เมื่อพ.ศ.2381 แต่ไม่มีการบันทึกเรื่องการสู้รบบริเวณหาดใหญ่

แต่ทั้งนี้ หาดใหญ่มีชื่อปรากฎมาก่อนแล้วจากบันทึกประวัติศาสตร์ของมาเลเซียในปีพ.ศ.2371 โดยหลักฐานเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ของเมืองไทรบุรี(เคดาห์) บันทึกไว้ว่าได้ก่อการกบฎยึดเมืองไทรบุรี บุกมาถึงหาดใหญ่เลยไปจนถึงเมืองสงขลาและมีการสู้รบบริเวณหาดใหญ่ เมื่อพ.ศ.2371 และได้บันทึกเรื่องราวกบฎ พ.ศ.2374 รวมทั้งการต่อสู้บริเวณหาดใหญ่ในการปราบกบฎเมื่อ พ.ศ.2381 ไว้ด้วย
(ภาพ: คลองหินเหล็กไฟ ปัจจุบันอยู่ในต.พะตง อ.หาดใหญ่ เหตุการณ์ตอนที่ฝ่ายกบฎยกทัพตรามเข้ามา พระยาสาย พระยายะหริ่ง สู่รบที่หินเหล็กไฟ , ปรากฎบันทึกในจดหมายหลวงอุดมสมบัติ )
จากหลักฐานข้อเขียนทางประวัติศาสตร์ของชาวมาเลเซียเอง จะปรากฎชัดถึงการเอ่ยถึงเมืองหาดใหญ่ในอดีตที่เคยเป็นสมรภูมิการสู้รบของฝ่ายเคดาห์และฝ่ายสยามหลายต่อหลายครั้ง รวมทั้งการก่อกบฎครั้งสุดท้ายของประวัติศาสตร์เคดาห์ ในปี ค.ศ.1838 ที่ฝ่ายกบฎสามารถรุกลึกมาจนถึงเมืองสงขลา แต่หาดใหญ่ก็ยังเป็นสมรภูมิรบที่สำคัญเช่นกัน

ในประวัติศาสตร์ของมาเลเซีย ได้มีการบันทึกความสัมพันธ์กับสยามไว้ในหลายมิติด้วยกัน จึงเป็นอีกหนึ่งหลักฐานสำคัญที่บ่งบอกได้ว่าชื่อหาดใหญ่มีการปรากฎเป็นหลักฐานมาก่อนแล้วในปีพ.ศ.2371
อ้างอิงข้อมูลบทความ : ย้อนอดีตนครหาดใหญ่ นายเถกิงศักดิ์ พัฒโนและคณะ โครงการรวบรวมประวัตินครหาดใหญ่ โดยเทศบาลนครหาดใหญ่
ตำนานคลองนายสาม–บ้านแม่เตย เรื่องเล่าจากชุมชนท่าข้าม อ.หาดใหญ่
25 มกราคม 2569 | 1,337“นางเลือดขาว” อีกหนึ่งตำนานลี้ลับแห่งเขาคันหลาว หญิงงามผู้กินขมิ้นขาวเป็นอาหาร
25 มกราคม 2569 | 2,481มองประวัติศาสตร์สงขลา ผ่านร้านน้ำชาพื้นที่สนทนาของคนทุกยุคสมัย
25 มกราคม 2569 | 1,299หลวงพ่อหกนิ้ว : พุทธศิลป์หนึ่งเดียวแห่งคาบสมุทรสทิงพระ ณ วัดดีหลวง อ.สทิงพระ
18 มกราคม 2569 | 632ย้อนเวลากว่าศตวรรษ : ภาพหาชมยาก เด็กใต้ในภาพถ่ายเมื่อร้อยกว่าปีที่แล้ว
18 มกราคม 2569 | 3,317ตำนานศรัทธา "ตาหมาน" รูปแกะสลักหนุมานศักดิ์สิทธิ์ ที่ชาวบ้านเคารพศรัทธา ณ วัดอู่ตะเภา ต.คูเต่า
18 มกราคม 2569 | 1,840เกือบ 3 ทศวรรษแห่งศรัทธา : สังขารที่ไม่เน่าเปื่อยของหลวงปู่จำเนียร วัดต้นเลียบ (สทิงพระ)
4 มกราคม 2569 | 1,811กว่าจะมาเป็นคลองหอยโข่ง บันทึกอดีตสมัยเริ่มต้นสร้างชุมชน
4 มกราคม 2569 | 2,190