
จากที่ทุกคนทราบกันดีว่าหาดใหญ่ปรากฎชื่อครั้งแรกในประวัติศาสตร์ชาติไทยจากการบันทึกหรือพระราชพงศาวดารในปีพ.ศ.2381 ซึ่งปรากฎชื่อเป็นหลักฐานที่เป็นลายลักษณ์อักษรในเหตุการณ์ปราบกบฎไทรบุรี สมัยรัชกาลที่3

โดยมีชื่อปรากฎในพงศาวดารเมืองสงขลา ฉบับเจ้าพระยาวิเชียรคีรี(บุญสังข์ ณ สงขลา) ฉบับพระยาวิเชียนคีรี(ชม ณ สงขลา) และหนังสือจดหมายหลวงอุดมสมบัติ ปรากฎชื่อ ทุ่งหาดใหญ่ หาดใหญ่ ตำบลท่าหาดใหญ่ ในการปราบกบฎเมืองไทรบุรีเมื่อ พ.ศ.2381 เป็นครั้งแรก ได้มีการบันทึกไว้ว่า มีการรวมพล ตั้งกองทัพ ตั้งกองเสบียงบริเวณหาดใหญ่เพื่อปราบกบฎเมืองไทรบุรี ซึ่งบุกเข้ามาถึงน้ำกระจาย ปลักแรด เขาเก้าเส้ง ฯลฯ เมื่อพ.ศ.2381 แต่ไม่มีการบันทึกเรื่องการสู้รบบริเวณหาดใหญ่

แต่ทั้งนี้ หาดใหญ่มีชื่อปรากฎมาก่อนแล้วจากบันทึกประวัติศาสตร์ของมาเลเซียในปีพ.ศ.2371 โดยหลักฐานเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ของเมืองไทรบุรี(เคดาห์) บันทึกไว้ว่าได้ก่อการกบฎยึดเมืองไทรบุรี บุกมาถึงหาดใหญ่เลยไปจนถึงเมืองสงขลาและมีการสู้รบบริเวณหาดใหญ่ เมื่อพ.ศ.2371 และได้บันทึกเรื่องราวกบฎ พ.ศ.2374 รวมทั้งการต่อสู้บริเวณหาดใหญ่ในการปราบกบฎเมื่อ พ.ศ.2381 ไว้ด้วย
(ภาพ: คลองหินเหล็กไฟ ปัจจุบันอยู่ในต.พะตง อ.หาดใหญ่ เหตุการณ์ตอนที่ฝ่ายกบฎยกทัพตรามเข้ามา พระยาสาย พระยายะหริ่ง สู่รบที่หินเหล็กไฟ , ปรากฎบันทึกในจดหมายหลวงอุดมสมบัติ )
จากหลักฐานข้อเขียนทางประวัติศาสตร์ของชาวมาเลเซียเอง จะปรากฎชัดถึงการเอ่ยถึงเมืองหาดใหญ่ในอดีตที่เคยเป็นสมรภูมิการสู้รบของฝ่ายเคดาห์และฝ่ายสยามหลายต่อหลายครั้ง รวมทั้งการก่อกบฎครั้งสุดท้ายของประวัติศาสตร์เคดาห์ ในปี ค.ศ.1838 ที่ฝ่ายกบฎสามารถรุกลึกมาจนถึงเมืองสงขลา แต่หาดใหญ่ก็ยังเป็นสมรภูมิรบที่สำคัญเช่นกัน

ในประวัติศาสตร์ของมาเลเซีย ได้มีการบันทึกความสัมพันธ์กับสยามไว้ในหลายมิติด้วยกัน จึงเป็นอีกหนึ่งหลักฐานสำคัญที่บ่งบอกได้ว่าชื่อหาดใหญ่มีการปรากฎเป็นหลักฐานมาก่อนแล้วในปีพ.ศ.2371
อ้างอิงข้อมูลบทความ : ย้อนอดีตนครหาดใหญ่ นายเถกิงศักดิ์ พัฒโนและคณะ โครงการรวบรวมประวัตินครหาดใหญ่ โดยเทศบาลนครหาดใหญ่
สุสานคาทอลิกหาดใหญ่ ร่องรอยศรัทธาแห่งชุมชนคริสต์
22 มีนาคม 2569 | 55แมคโดนัลด์ที่ไม่ใช่แค่ร้านอาหาร แต่เป็นศูนย์รวมความทรงจำของเด็ก ม.อ.
22 มีนาคม 2569 | 67สูดอากาศดี ถ่ายรูปสวยกับอุทยานวิทยาศาสตร์ ม.อ.
22 มีนาคม 2569 | 62ใต้สยามนครินทร์ เวทีเสียงเพลงของวัยรุ่นหาดใหญ่
15 มีนาคม 2569 | 278ไอซ์โดมหาดใหญ่ เมืองหนาวกลางแดนใต้ ความทรงจำของเด็กหาดใหญ่
15 มีนาคม 2569 | 254ประกายศรัทธาบนเขาคอหงส์ มนต์เสน่ห์เจดีย์สแตนเลสแห่งหาดใหญ่
15 มีนาคม 2569 | 238HATYAI RISE UP : ประกายแสงส่องสว่างกลางหาดใหญ่ มากกว่าการฟื้นฟูคือการ “โอบกอดหัวใจ” และประกอบขึ้นมาใหม่ โดยลูกไม้ใต้ต้นศรีตรัง
5 มีนาคม 2569 | 468"โพงพาง" จากเครื่องมือทำมาหากินสู่สิ่งของผิดกฎหมาย
1 มีนาคม 2569 | 629